Mr. Turner

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

Een film over J.M.W. Turner is onvermijdelijk een film over licht. De beroemde ‘schilder van het licht’ werd met zijn zeezichten vol vlammende zonsondergangen en dreigende onweersluchten een van de belangrijkste Britse schilders. Maar Mike Leigh’s Mr. Turner is ook een film over pijn. De pijn van een geniaal talent en het immense onvermogen dat daarachter schuilgaat. Met deze biopic voegt Leigh (Naked, Another Year) een nieuwe parel toe aan zijn toch al zo rijke oeuvre.

De film wordt gedragen door Timothy Spall, al jarenlang vaste waarde in Leigh-films en sinds een aantal jaar bekend bij het grote publiek dankzij zijn vertolking van de rattige Peter Pettigrew in de Harry Potter-reeks. In Mr. Turner overstijgt hij zichzelf in een rol die fysiek en emotioneel is, tegelijk rauw en technisch perfect. Het leverde hem al de prijs voor beste acteur op in Cannes en ook voor de Oscar is hij een veelgenoemde en terechte kandidaat. Voorafgaand aan de film volgde Spall twee jaar intensief schilderlessen. Dat lijkt overdreven, maar betaalt zich uit in de geloofwaardigheid van de schilderscènes.

Als Turner gromt en spuwt Spall zijn zinnen uit en beent zich, gewapend met schoudertas en paraplu, een weg door de straten van Londen. Regelmatig doet hij een beroep op de lachspieren, zoals wanneer hij zijn inwonende vader begroet na een reis. Als twee beren brommen ze elkaar gedag, hun lichamen in een onhandige omhelzing. Maar zelfs in het pruttelende geknor van een huilbui weet Spall te ontroeren en nergens verliest de film de menselijkheid uit het oog. Mr. Turner is het portret van een kunstenaar, een genie, maar vooral ook van een man, met al zijn dierlijke driften en grote gebreken.

Leigh toont Turner als een – deels zelfverkozen – buitenstaander, een ongebreidelde persoonlijkheid die zich met zijn talent de gevestigde orde heeft ingeschilderd om er vervolgens met groot genoegen in rond te stampen als een olifant in een porseleinkast. Zoals tijdens een zomerexpositie van de Royal Academy, waar vooraanstaande schilders hun werk tonen en trachten te verkopen. Turner stoomwalst naar binnen, begroet met luide grommen zijn collegae om hen vervolgens op hilarische wijze de kast op te jagen. Maar ondanks zijn hang naar controverse is het een wereld waar hij niet zonder kan.

Turner is een vat vol tegenstrijdigheden wiens lelijke lompheid totaal niet rijmt met de romantische schoonheid van zijn schilderijen. Hij ontkent schijnbaar onverschillig de twee kinderen die hij bij een ex-minnares verwekte en maakt ruwe avances naar zijn aan een huidziekte lijdende dienstmeid. Toch verlangt hij wel degelijk naar genegenheid, die hij vindt bij een pensionhoudster. Zijn laatste jaren leeft hij met haar samen. Jaren die worden gekenmerkt door een toenemende afzondering en een afnemende gezondheid. En het onvermijdelijk besef dat elke zonsondergang je dichter bij de dood brengt.

‘Een schilderij van Turner ís cinema’, zie Mike Leigh in een interview met de Volkskrant. Samen met vaste cameraman Dick Pope wekt Leigh die schilderijen op visueel imponerende wijze tot film. Maar ook op subtielere wijze brengt deze film een ode aan de schilderkunst. Zoals wanneer de eeuwig over zijn eigen ambities struikelende schilder Benjamin Haydon (een prachtig pathetische Martin Savage) de Royal Academy verlaat. Terwijl op de voorgrond de academici zijn falende carrière bespreken, laat Leigh hem het verdwijnpunt in lopen. Zijn vergetelheid tegemoet.

Turner was in zijn werk op zoek naar het sublieme, zocht de overweldiging van schoonheid in de gruwelen van slavenschepen en dreigende stormluchten. Leigh maakt niet de fout die zoektocht naar het sublieme na te jagen, maar verkent juist ook de banale lelijkheid, met die typische Leigh-blik die tegelijk messcherp en zachtmoedig is. Wanneer zijn voormalig minnares hem komt vertellen dat zijn dochter dood is zien we Turner op de rug. Terwijl hij tegenover haar wat onverschilligs bromt, graaft hij achter die grote, licht gebogen rug zijn nagels in zijn handpalm. Het is een van de vele briljante momenten in de film. Wat zeg ik, geniaal. 

Trailer