Filmpjekijken Fijne Filmklassieker: Spoorloos

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

Het is deze week vijfentwintig jaar geleden dat de film Spoorloos in de Nederlandse bioscopen kwam en het is niet overtrokken te stellen dat er sindsdien geen thriller meer van binnenlandse bodem is verschenen die even beklemmend en huiveringwekkend is. Regisseur George Sluizer wist een film te maken die zo nauwgezet is gestructureerd dat het voelt alsof je keel heel langzaam wordt dichtgeknepen. De film won een Gouden Kalf en kon ook in het buitenland op een lading lof rekenen. Reden genoeg voor een terugblik.

Spoorloos gaat over Rex Hofman (Gene Bervoets) en Saskia Wagter (Johanna ter Steege), een stel dat vakantie gaat vieren in Frankrijk. Onderweg stoppen ze bij een benzinestation en wanneer Saskia naar binnen gaat om wat te drinken te halen, komt ze nooit meer terug. Vervolgens maakt de film een sprong van drie jaar. Rex heeft inmiddels een nieuwe vriendin, maar heeft de verdwijning van Saskia nooit losgelaten en is nog altijd obsessief op zoek naar aanknopingspunten.

Sluizer bouwt de spanning tergend precies op. Alles in de eerste pakweg twintig minuten is of lijkt een verwijzing naar wat komen gaat. Zoals de blauwe vrachtwagen die hen op cruciale momenten passeert, de muntjes die ze begraven onder een boom, het radioverslag van de Tour de France dat in het benzinestation klinkt. Het zijn dat soort details die beklijven. Nog lang nadat je de film hebt gezin, herinner je de spinnen in het laatje en de uit de auto vallende pingpongballen.

Maar wat Spoorloos vooral doet uitstijgen boven de doorsnee thriller is de hoeveelheid dubbele bodems. Een van de meest ambivalente momenten is wanneer Rex en Saskia, al vroeg in de film, zonder benzine in een tunnel komen vast te zitten. Een levensgevaarlijke situatie en Saskia raakt in paniek. Rex stapt de auto uit om benzine te gaan halen terwijl zij verwoed een zaklantaarn zoekt op de achterbank. Wanneer hij wegloopt, roept zij zijn naam en er verschijnt een glimlach op zijn gezicht. ‘In die tunnel, toen je m’n naam riep, toen ik hield ik ontzettend veel van je’, zegt hij later tegen haar. ‘Ik haatte je’, antwoordt zij.

De ambivalentie zit ook in de motieven van de dader, Raymond Lemorne (de in 2010 overleden Bernard-Pierre Donnadieu). Al vroeg in de film wordt hij aan de kijker geïntroduceerd, waarmee direct de wie-vraag is opgelost. Wat dan nog telt is wat er met Saskia is gebeurd en waarom. Het zijn die vragen die Rex’ hoofd doen tollen. ‘Soms fantaseer ik dat ze nog leeft’, zegt hij tegen zijn nieuwe vriendin Lieneke. ‘En dan moet ik kiezen. Of ik kan haar zo door laten leven, dan kom ik niets te weten, of, als ik haar dood laat gaan, kom ik alles te weten. En dan laat ik haar doodgaan.’ 

Sluizer ruimt veel scènes in voor het verhaal van Raymond en diens nauwgezette voorbereiding op de ontvoering. Hij zal zichzelf aan Rex omschrijven als sociopaat, iets waar hij zich van bewust werd toen hij als puber van een metershoog balkon afsprong, ‘om het lot te tarten’. Raymond en Rex zijn in hun individuele obsessie elkaars gelijken en dat maakt het einde van de film even onafwendbaar als schokkend.

Johanna ter Steege won voor haar rol een European Film Award en kwam op de internationale radar. Ze speelde in een aantal buitenlandse producties, waaronder de Beethoven-film Immortal Beloved, en kwam zeer dicht bij een rol in een film van Stanley Kubrick. Die noemde haar de beste actrice ter wereld en castte haar voor zijn Holocaust-drama Aryan Papers, maar de film belandde op de beruchte stapel nooit gemaakte Kubrick-films.

Spoorloos betekende ook de internationale doorbraak voor George Sluizer. Hij kreeg het aanbod zelf een Amerikaanse remake van zijn film te maken voor 20th Century Fox. The Vanishing werd gemaakt met een budget van twintig miljoen (tegenover tweehonderdvijftigduizend gulden voor het origineel), Kiefer Sutherland, Jeff Bridges en Sandra Bullock in de hoofdrollen, en een ingrijpend ander einde. De film haalt het niet bij het origineel.

Toen in 1993 de remake uitkwam, was Sluizer al bezig aan nog een Amerikaans project: Dark Blood, met in de hoofdrol River Phoenix. Maar op 21 oktober van dat jaar stierf de 23-jarige Phoenix aan een overdosis cocaïne. Sluizer maakte de film uiteindelijk in 2012, zonder de medewerking van Phoenix’ familie overigens, alsnog af.

Spoorloos is een verfilming van het boek Het gouden ei van Tim Krabbé. De titel van het boek slaat op een terugkerende droom van Saskia waarin zij gevangen zit in een gouden ei dat door de ruimte zweeft, voor altijd geïsoleerd. Soms is er een tweede gouden ei, ver weg, ‘maar als we zouden botsen, zou het voorgoed afgelopen zijn’. Zo is de film meer dan een thriller vooral een verhaal over liefde, eenzaamheid en obsessie. Iets wat tot uiting komt in misschien wel een van de beste scènes uit de Nederlandse filmgeschiedenis.

Rex en Lieneke lopen hand in hand de heuvel op richting Bois Vieux (Frans voor oud hout), het huisje waar Rex en Saskia naar onderweg waren. Terwijl ze naar boven lopen laat Rex Lieneke’s hand los en loopt voor haar uit tot zij uit beeld verdwijnt. Dan horen we het geluid van een auto. De auto passeert Rex, die er achteraan begint te rennen. Het is de auto van hem en Saskia. In het volgende shot zijn we in de auto, met Rex en Saskia, en een dialoog die refereert aan de openingsscène. ‘We zijn er’, zegt Saskia. Rex rent nog steeds, achter zijn verleden aan en bij zijn toekomst met Lieneke vandaan, en bereikt ook de top van de heuvel. Wat hij daar aantreft, is leegte. 

Trailer