Fijne Filmklassieker: Soldaat van Oranje

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

In de week waarin het hele land stilstaat bij oorlog en bevrijding, is geen film toepasselijker dan Soldaat van Oranje. Meer nog dan Verhoevens eigen Zwartboek is dit de ultieme, meest epische oorlogsfilm die ons land heeft voortgebracht. En daarmee waarschijnlijk ook de beste uit de hele vaderlandse historie.

Het verhaal zal inmiddels bij iedereen bekend zijn. Erik (Rutger Hauer) is een jonge student in het Leiden van eind jaren '30. Hij en zijn studievrienden ondergaan de Tweede Wereldoorlog elk op een heel andere manier. De een gaat bij het verzet, de ander sluit zich aan bij de Duitsers. Erik doet het eerste en slaagt erin om Engeland te bereiken. Eenmaal daar sluit hij zich aan bij de Royal Airforce om te helpen de Duitsers te verslaan.

Dat plot werd gebaseerd op de memoires van Erik Hazelhoff Roelfzema. Behalve wat aangepaste namen en het samenvoegen van een paar personages, wordt het verhaal vrij nauwkeurig naverteld. Zo ontstaat een oprechte en realistische kijk op de oorlog. Geen spectaculaire actie of patriotisme, maar het verhaal van een gewone student, die onder extreme omstandigheden plots een held werd. Wat ook bijdraagt aan dat realisme is dat vrijwel de hele film op locatie is opgenomen.

En dat is gelijk een van de sterkste punten van Soldaat van Oranje. De groep vrienden reageert in eerste instantie laconiek op het uitbreken van de oorlog. Als ze het nieuws op de radio horen, is het niet eens reden om hun tenniswedstrijd er voor te staken. Pas als er om hen heden doden vallen, dringt het besef door. Erik en zijn beste vriend Guus (Jeroen Krabbé) sluiten zich aan bij het verzet. Alex (Derek de Lint), zoon van een Duitse moeder, gaat juist in zee met de Nazi's. 

Als Soldaat van Oranje één ding duidelijk maakt, dan is het wel dat in een oorlog niets zwart/wit is. Alex is bijvoorbeeld helemaal geen slechte jongen. Hij wordt door de omstandigheden alleen gedwongen een keuze te maken, en maakt de verkeerde. Hoe dun die scheidslijn tussen goed en kwaad is, maakt Verhoeven aan het einde van de film prachtig duidelijk, wanneer Alex en Erik een tango dansen op een feestavond voor hoge Nazi-officieren.

Door een combinatie van geluk en slimmigheden slaagt Erik erin een held te worden, maar de weg naar de bevrijding van Nederland kent ook voor hem veel hindernissen. Door de uiteenlopende situaties waarin hij belandt, loop je het risico dat de film wat fragmentarisch aanvoelt, maar dat is hier nauwelijks het geval. De verschillende gebeurtenissen volgen elkaar heel natuurlijk op en de balans tussen actie en karakterontwikkeling is precies goed. Wat ook helpt is dat Verhoeven de focus steeds op Erik houdt, en maar af en toe voor een korte onderbreking naar wat andere personages switcht. 

Het is nu nauwelijks voor te stellen dat een lange en groots opgezette film als Soldaat van Oranje werd gedraaid voor een budget van zo'n 2,5 miljoen dollar. Maar Verhoeven laat hier zien niet veel geld nodig te hebben voor memorabele scènes. De executie in de duinen hakt er ook zonder special-effects behoorlijk in. Of wat te denken van de prachtige openingsscène, waarin Erik en nog wat vrienden een ontgroening ondergaan om bij een studentenclub te mogen aansluiten. Met grijze uniformen en kale hoofden worden ze door de oudere studenten compleet vernederd. Precies zoals dat enkele jaren later met de Joden in de Holocaust zou gebeuren. De vele erotiek uit Verhoevens eerdere (en ook latere) werk maakt hier plaats voor meer gevoeligheid en nuance. Soldaat van Oranje is ondanks zijn actiescènes waarschijnlijk de minst uitbundige film die de regisseur gemaakt heeft. 

Overigens moesten alle zeilen worden bijgezet om de film af te kunnen maken. Nederlandse mariniers verzorgden bijvoorbeeld de ontploffingen, zodat daar geen speciale effecten aan te pas hoefden komen. Alleen door hulp van Nederlandse en Engelse tv-stations werd uiteindelijk genoeg budget gevonden om rond te komen. Als voorwaarde stelden zij wel dat er van het geschoten materiaal een mini-serie zou komen. Die kwam er ook, onder de naam Voor Koningin en Vaderland.

Het had ook niet veel gescheeld of er was een heel andere versie van de film in het buitenland vertoond. Producent Rob Houwer maakte namelijk, zonder meewerken van Verhoeven, een speciale cut van de film. Nagesynchroniseerd, bijna een uur korter en onder de naam 'Survival Run'. Het was dat de Canadees Dan Ireland Verhoevens eerdere werk al kende en de orginele versie in het festivalcircuit bracht. Daardoor wilden Amerikaanse distribiteurs ook de orginele versie vertonen, die later zelfs nog genomineerd werd voor een Golden Globe. Mede daardoor kon Verhoeven even later het vliegtuig pakken naar Amerika om daar gigantische succesen te beleven, onder meer met RoboCop.

Ook Rutger Hauer zou aan de andere kant van de plas doorbreken door Soldaat van Oranje. Hij is erg sterk als Erik, een stoere maar geloofwaardige student met wie het makkelijk identificeren is. In de bijrollen draaft zo'n beetje heel bekend Nederland op. Van Peter Faber tot Rijk de Gooyer. Van al die acteurs doet Krabbé het waarschijnlijk het best, als de vaderlijke Guus. 

Soldaat van Oranje draait inmiddels ook al jaren als musical en wordt als film nog regelmatig uitgezonden. Dit verhaal van gewone jongens in oorlogstijd, zal waarschijnlijk altijd tot de verbeelding blijven spreken. Het is echter maar de vraag of het ooit beter verbeeld zal worden dan in deze film. Een prachtig, realistisch en meeslepend menselijk avontuur.

Trailer