Elle

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

Waar te beginnen met de nieuwe Paul Verhoeven? In elk geval niet met de plot. En eigenlijk ook niet met de interpretatie daarvan. Wie Elle gaat zien doet dat het best zo blanco mogelijk. Regisseur Brian de Palma zei eens dat filmmakers hun beste werk eigenlijk altijd voor hun vijftigste maken, maar de 77-jarige Verhoeven is dan toch op z'n minst de uitzondering die de regel bevestigt. Het in Cannes juichend ontvangen, maar helaas niet onderscheiden, Elle is één van zijn beste en misschien wel dé beste film uit zijn oeuvre.

Verhoeven heeft zich altijd uitgesproken als liefhebber van Alfred Hitchcock. Net als De Palma. Wat ze gemeen hebben is ze dat ze rond wroeten in de duistere obsessies van de mens en dat verpakken als entertainende genrefilms. Wat maakt dat hun werk ook vaak misverstaan is. Zoals dat bij Hitchcock ook het geval was. Wie hun films aan het oppervlak beschouwt, ziet pulp. Verhoevens Starship Troopers en vooral het met Razzies overladen Showgirls werden destijds bij het grofvuil gezet als slechte B-films. Maar, zoals Slant Magazine's Phil Coldiron schreef over Starship Troopers: "[the] superficial 'badness' is central to its critique".

Want, zoals vrijwel al het werk van Verhoeven, is het satire. En die satire is zelden zo eenduidig als hij op het eerste oog lijkt. Verhoeven heeft het vermogen films te maken die tegelijk vet aangezet zijn en subtiel. Films die aan de buitenkant heel duidelijk iets lijken te zijn, maar daaronder dan toch ook nog een andere gedaante hebben. En daaronder nog een. Ook Elle kent verschillende gedaantes, maar de complexiteit en subtiliteit zijn meer naar de voorgrond getrokken, waardoor de film aan het oppervlak al lastig te vangen is. In de paar stukken die ik las klinken termen als verkrachtingskomedie en wraakfantasie. Ik zou zeggen: lees het niet. En als je het gelezen hebt, vergeet het allemaal.

Verhoeven gebruikt de verkrachting als vertrekpunt om iets te zeggen over seksualiteit. Over de machtsverhoudingen tussen de seksen en de pervertering daarvan, over de schaamte die – zoals de door Isabelle Huppert gespeelde Michèle opmerkt – niet sterk genoeg is om de mens ooit ergens van te weerhouden. Dat is provocatief op een manier die aan de Franse filosoof Georges Bataille herinnert, die onze beleving van seksualiteit inherent achtte aan de dood, oorlog en religie, zoals Verhoeven dat – op verrassend subtiele wijze – ook suggereert in Elle.

Verhoeven confronteert ons in Elle met complexe en tegenstrijdige verlangens, verwrongen fantasieën en schaamtevolle lust. Het is de donkerte van de menselijke erotiek waarvan we liefst het bestaan ontkennen, maar Verhoeven sleept ons erin, trekt ons vanuit het daglicht de duisternis in, naar de kelders waar de mens zijn diepste geheimen verstopt. Maar hij doet dat met een regelmatig lichtvoetige tred en hier en daar een vleugje sardonisch genoegen. Met zijpaden over onder meer Michèle's baan als producent van gewelddadige videogames en de getroebleerde verhoudingen in de familie, die ons soms van de kern lijken weg te voeren, maar dat is slechts schijn.

Dat die bizarre balanceertruc werkt, is voor een aanzienlijk deel te danken aan Isabelle Huppert, zonder wie deze film ondenkbaar is. Niet alleen omdat ze de film weergaloos draagt, met elke kleine vertrekking van een spier in haar gezicht en elke intonatie (werkelijk, de exactheid waarmee zij het woordje 'oh' of  'aah' kan uitspreken is ongekend), maar ook omdat haar rol in Elle alleen maar aan diepte en complexiteit wint in het licht van haar oeuvre. Wie onderzoek wil doen naar vrouwelijke seksualiteit en erotiek kan dat oeuvre als studiemateriaal gebruiken; van haar samenwerkingen met Claude Chabrol tot films als Loulou, Abus de Faiblesse, Amateur en La Pianiste.

Verhoeven heeft met Elle een film gemaakt die zich onttrekt aan categorieën. Het is regelmatig grappig, erg grappig zelfs, maar Elle is geen komedie. Het is op momenten tergend spannend, maar Elle is geen thriller. Het is zo nu en dan bruut, maar Elle is geen horror. De enige categorie waartoe je de film met recht kunt rekenen, is de categorie Paul Verhoeven. Provocerend en humorvol als vanouds, maar het is allemaal toch ook weer geëvolueerd. En meer dan ooit valt daardoor op hoe soepel Verhoeven regisseert. Een unieke film van een unieke regisseur. 

Trailer