Bridge of Spies

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

"Visitors", is het eerste woord dat wordt gesproken in Bridge of Spies, de nieuwe film van Steven Spielberg. Het zijn de jaren vijftig en de CIA valt de hotelkamer binnen van een vermeend Russisch spion, een stoïcijnse man met licht opgetrokken wenkbrauwen en een permanente verkoudheid. Is het toeval dat datzelfde woord ook wordt gebruikt om buitenaardse wezens die de aarde bezoeken aan te duiden? De wezens waar Spielberg ons zo vaak mee in contact heeft gebracht, in Close Encounters of the Third Kind, in E.T.?

Een eerste woord is natuurlijk nooit toeval, zoals het ook geen toeval is dat het woord alien geregeld valt. Bridge of Spies gaat over veel, maar in de kern over hoe we naar de ander kijken. En kijken doen we in de perfect geregisseerde openingssequentie. Naar Rudolf Abel (een fenomenale Mark Rylance), een man wiens bewegingen traag en exact zijn. Hoe hij herhaaldelijk met een netjes vierkant opgevouwen zakdoek zijn neus afveegt, met een onleesbare blik voor zich uit staart in de metro. Hoe hij met diezelfde blik zichzelf bestudeert in de spiegel tijdens het schilderen van een zelfportret.

Verzekeringsadvocaat James Donovan (Tom Hanks) krijgt de ondankbare taak Abel te verdedigen in een rechtszaak waarvan de uitkomst reeds bij aanvang vaststaat. "Everyone will hate me, but at least I’ll lose", zoals hij het zelf samenvat. De scènes die de twee mannen delen zijn spaarzaam, maar vormen het fundament van de film. Ze luisteren naar Sjostakovitsj op een gele transistorradio en Abel vertelt een anekdote over standvastigheid. Die standvastigheid vormt de kern van Donovan’s pleidooi: Abel gedraagt zich precies zoals Amerika dat van haar eigen spionnen verlangt, dus is hem daarvoor straffen te rechtvaardigen? 

Het is een vraag die pijnlijk urgent wordt wanneer een Amerikaanse U-2 piloot wordt gevangen door de Sovjets. Tegenover de volstrekt onopmerkelijke Abel zijn de Amerikaanse spionnen licht onbesuisde jonge honden die dromen van heldendom. Donovan wordt naar Berlijn gestuurd om te onderhandelen over een ruil, waar hij wordt onderworpen aan het bij vlagen pathetische theater dat de verschillende partijen opvoeren, terwijl buiten de bouw van de muur de stad en de levens daarbinnen uiteen rijt.

Bridge of Spies is minder bruut dan Munich, Spielberg’s controversiële spionagefilm over de wraakacties die volgden op de terroristische aanslag tijdens de Olympische Spelen van 1972. Het mede door de broers Joel en Ethan Coen geschreven script richt zich vooral op de paranoia en de angst die zijn eigen slachtoffers kent. Terwijl de kinderen op school van Bert de schildpad leren wat ze moeten doen als er een atoombom valt, reduceren de overheden mensen tot vaten van informatie die niet in de verkeerde handen mogen vallen. Angst regeert.

In naam van het landsbelang worden de waarden die dat land funderen opzij geschoven door de CIA en de overheid. Zoals de rechter die niet geïnteresseerd is in een eerlijk proces voor Abel, met als argument dat Amerika is verwikkeld in een "battle for civilization". Een redenering die even absurd is als proberen de vrijheid van meningsuiting te verdedigen door de dialoog uit de weg te gaan. Als terreur of de dreiging daarvan een aanslag is op onze waarden, is dat omdat wij zelf die waarden te vaak offeren in de strijd ze te behouden.

Zoals zo vaak bij Spielberg rust het morele zwaartepunt op een individu. Een individu dat zich niet kan hullen in overheidsretoriek of verschuilen achter ideologie. Die zich niet hoeft te verantwoorden tegenover een instituut of een abstracte entiteit, maar wel tegenover zichzelf en zijn eigen geweten. En dat bepaalt het handelen van James Donovan. Hij ziet in Rudolf Abel geen ruilwaar, in de bij de muur gearresteerde Amerikaanse student geen gecalculeerd verlies. Hij ziet mensen. Mensen wier waarde niet is uit te drukken in iets anders dan hun leven.

Bridge of Spies doet regelmatig denken aan Das Leben der Anderen, waarin Stasi-agent Wiesler de opdracht heeft een toneelschrijver af te luisteren. Het is het besef dat die anderen uit de titel mensen zijn, die vrijen, ruzie maken en ontroerd raken van muziek, dat hem tot inkeer doet komen. De grote uitdaging - zo bepleit ook Spielberg - ligt daarin de vreemdeling als mens te zien. Dat klinkt als een simplistische boodschap, maar wie in de huidige wereld om zich heen kijkt, moet concluderen dat het misschien wel de meest complexe opdracht is die we hebben.  

Trailer