Woody Allen: neurotische New Yorker op Europese tour

Geplaatst: door Roy van der Lee

  • Geboortedatum1 december 1935
  • GeboorteplaatsNew York, Verenigde Staten
  • Bekende filmsMagic in the Moonlight (2014), Blue Jasmine (2013), Midnight in Paris (2011), Vicky Cristina Barcelona (2008), Match Point (2005), Hannah and her Sisters (1986), Manhattan (1979), Annie Hall (1977)
  • AwardsOscars voor Annie Hall, Hannah and her Sisters en Midnight in Paris.

Ergens is het ironisch dat uitgerekend Woody Allen zijn hart verloren lijkt te hebben aan Frankrijk, het land van wijn en de stad van de liefde. Want als er één regisseur is die keer op keer aantoont dat liefde vaak niets met romantiek te maken heeft, dan is het Allen. In zijn films zijn relaties tussen man en vrouw vaak een aaneenschakeling van ruzies en misverstanden. Dat zal in Magic in the Moonlight, dat volgende week uitkomt én waarin Frankrijk wederom een hoofdrol speelt, niet anders zijn. Een portret.

Woody Allen, geboren als Allen Stewart Koningsberg, zag het levenslicht op 1 december 1935 in New York City. Al op zeer jonge leeftijd raakte hij gefascineerd door humor, goocheltrucs en de klarinet. Hobby’s die hij overigens tot op de dag van vandaag uitoefent. Op zijn vijftiende verdiende hij een contractje als grappenschrijver voor een talkshow op de radio. Allen vond echter dat zijn grappen verloren gingen door de slechte manier waarop de presentatoren ze gebruikten. Daarom besloot hij zelf verder te gaan als stand-upcomedian. 

Het kleine, dunne mannetje met een rommelig kapsel en zijn grote bil was in het begin zo zenuwachtig op het podium dat hij zijn oren bedekte als het publiek begon te lachen. Toch vergaarde hij de nodige bekendheid. Een paar jaar later werd hij zelfs gevraagd om het script te schrijven voor de film What's New Pussycat met Warren Beatty. Allen zou zelf maar een kleine rol spelen, maar bewaarde alle goede dialogen voor zichzelf. Uit protest stapte Beatty op. Diens vervanger Peter Sellers stelde echter ook harde eisen. Op dat moment besloot Allen dat hij alleen nog een film zou willen maken als hij de volledige controle had. 

De eerste regieklussen kwamen er halverwege de jaren '60. In 1972 baarde hij opzien met het verfilmen van het boek Everything You Always Wanted To Know About Sex But Were Afraid To Ask. In de controversiële film behandelt hij zeven korte verhalen over seksualiteit, die antwoord geven op vragen als: zijn alle travestieten homoseksueel? en wat gebeurt er tijdens ejaculatie? Om dat laatste te verbeelden speelt Allen bijvoorbeeld zelf een van de zaadcellen, die samen met zijn collega's vanuit de hersenen het grote onbekende in wordt gestuurd.

Die fascinatie voor seks is bij de regisseur nooit helemaal verdwenen. Volgens hem is seks hetzelfde als een potje bridge: als je geen goede partner hebt, kan je maar beter een goede hand hebben. Hij heeft er nooit een geheim van gemaakt dat het een van zijn favoriete bezigheden is. Dat in combinatie met zijn uitgesproken atheïsme maakte hem bijzonder impopulair bij een groot deel van het Amerikaanse publiek. "Als er een god bestaat, moet hij me maar een duidelijk teken geven. Een paar miljoen op mijn bankrekening storten ofzo", zei hij bijvoorbeeld. Liberale intellectuelen herkenden juist veel van zichzelf in de vrijgevochten komiek.

Maar dat Allen meer te melden had over relaties dan alleen wat schunnigheden bewees hij niet veel later met de klassieker Annie Hall, die hem twee Oscars opleverde. Allen speelt zelf de hoofdrol, naast zijn muze Diane Keaton die in bijna tien van zijn films speelt. Allen vertelt in de film over zijn relatie met zijn vriendin Annie Hall. Over de leuke dingen, de problemen, de ruzies en het uit elkaar gaan. Een bijzonder eerlijk en grappig verhaal, dat ver weg stond van de romantiek die toen gebruikelijk was in Hollywood. Hij speelt erin eigenlijk een fictieve versie van zichzelf. Een joodse, intelligente neuroot die alles relativeert met humor. 

In veel latere films zou hij dat trucje nog eens overdoen. Bijvoorbeeld in Manhattan uit 1979, misschien wel zijn allersterkste film. De film is één lange liefdesverklaring aan zijn stad New York, maar schetst ook een schitterend tijdsbeeld. Allen speelt Isaac, wederom een versie van zichzelf, die een relatie heeft met een veel te jong meisje en een band opbouwt met de minnares van zijn beste vriend. Hopeloos probeert hij om vrouwen te begrijpen, maar steeds loopt hij tegen problemen aan. 

Zo intelligent als hij op het scherm over relaties spreekt, zou chaotisch ging het in Allens echte leven vaak. Hij had al twee scheidingen achter de rug toen hij doorbrak. Daarna had hij jarenlang een relatie met actrice Mia Farrow, die met hem samenspeelde in talloze films. De relatie eindigde twaalf jaar later in de rechtbank, waar de twee over de voogdij van hun drie kinderen streden. De pers smulde van de zaak. Inmiddels is Allen samen met Soon-Yi Previn, een veertig jaar jongere vrouw die hij leerde kennen als de adoptiedochter(!) van Mia Farrow. De twee zijn inmiddels alweer bijna twintig jaar getrouwd en hebben twee kinderen. 

Gedurende al die tijd bleef Allen gemiddeld een film per jaar draaien. Erg succesvol was zijn werk zelden. Een film van Allen die verlies maakte, was eerder regel dan uitzondering. In 2005 probeerde hij het daarom eens op een heel andere manier. Hij verliet zijn geliefde New York en maakte in Engeland de film Match Point, een slimme bewerking van het boek Misdaad en Straf van Dostojevski.

De eerste van drie films met muze Scarlett Johansson in de hoofdrol. De prent werd een succes en Allen besloot in Europa te blijven. Er volgden films in onder meer Rome, Parijs en Barcelona. In Europa deden zijn films het altijd al beter dan in thuisland Amerika. Allens verklaring daarvoor? "De ondertiteling is vast briljant."

In 2011 liet hij met Midnight in Paris zien het filmmaken absoluut nog niet verleerd te zijn. De film leverde hem een Oscar voor beste script op. Hij was met zijn 73 de oudste ontvanger van dat beeldje aller tijden. Nu is hij terug in Frankrijk voor hopelijk net zo'n goede film.

En wie weet waar de eigenzinnige neuroot daarna naartoe gaat. Feit is dat Allen het prima naar zijn zin lijkt te hebben op ons continent en nog maar af en toe (bijvoorbeeld voor het draaien van Blue Jasmine) terugkeert naar The States. Amsterdam heeft het aanbod van een eigen Allen-film in elk geval afgeslagen, dat zou te duur zijn. Maar er zijn gelukkig nog tal van andere mooie Europese steden waar Woody Allen zijn lol op kan.