De onnavolgbare John Cazale

Geplaatst: door Elise van Dam

  • Geboortedatum12 augustus 1935
  • GeboorteplaatsRevere, Massachusetts, Verenigde Staten
  • Bekende filmsThe Godfather (1972), The Conversation (1974), The Godfather: Part II (1974), Dog Day Afternoon (1975), The Deer Hunter (1978)
  • AwardsNominatie Golden Globe voor beste bijrol voor Dog Day Afternoon

Acteur John Cazale heeft misschien wel de meest opmerkelijke filmografie ooit. In slechts vijf films speelde hij, in een tijdspanne van zes jaar, maar alle vijf zijn het klassiekers van wereldformaat die bij elkaar veertig Oscarnominaties binnensleepten (waaronder ieder een nominatie voor Beste Film).

Zijn films vormen een dwarsdoorsnede van het Hollywood van de jaren ’70, een periode in de filmgeschiedenis waar velen nog altijd smachtend op terugkijken. Vlak na de opnames van zijn laatste film, The Deer Hunter (1978), overleed Cazale op 42-jarige leeftijd aan de gevolgen van kanker.

Die jaren ’70 werden gekenmerkt door een nieuwe generatie filmmakers die wel worden geduid als ‘New Hollywood’. Het oude, door studio’s gedomineerde Hollywood had klappen gekregen, onder meer door de opkomst van televisie. De nieuwe generatie makers (Francis Ford Coppola, Martin Scorsese), had meer oog voor reflectie, op zowel zichzelf als de filmgeschiedenis en zocht nadrukkelijk ook inspiratie in de Europese cinema.

Nadat John Cazale in Boston drama had gestudeerd, verhuisde hij in de jaren ’60 naar New York om acteur te worden. Daar, werkend als bezorger voor een oliebedrijf, ontmoette hij Al Pacino. De twee raakten bevriend en stonden samen op het toneel. Met zijn rol in de enscenering van Israel Horovitz’ Line speelde Cazale zich in de kijker van Fred Roos, de castingdirecteur voor Francis Ford Coppola’s The Godfather. Het leverde hem een rol op die zijn bekendheid als acteur blijvend zou overstijgen. Vraag mensen naar John Cazale en ze kijken je schaapachtig aan, maar laat ze een foto zien en ze roepen: ‘Fredo!’.

In de eerste Godfather-film had Cazale een paar prachtige momenten, maar vooral Fredo’s verraad richting jongere broer Michael Corleone (Al Pacino) in de tweede film leverde iconische scènes op. Zoals wanneer hij zijn verraad probeert uit te leggen aan Michael. Cazale buit in die scène de compositie van het shot en zijn eigen, onhandige positie op een veel te lage stoel optimaal uit, maar zijn sterkste zet is wanneer hij Michael toeroept: "I’m your older brother, Mike, and I was stepped over!" en hij zijn onderkaak iets naar voren schuift. Precies zoals Marlon Brando dat deed als Don Corleone. Cazale treft daarmee de gehele tragedie van Fredo: oudere broer, maar toch niet de kroonprins, altijd falend in zijn pogingen te zijn als zijn vader.

Tussen de eerste twee Godfather-delen maakte Coppola zijn afluistermeesterwerk The Conversation, met in de hoofdrol Gene Hackman als Harry Caul. Cazale speelde daarin Stan, diens rechterhand, die zich door Caul gepasseerd voelt. Zijn opmerkelijke haarlijn en trieste oogopslag maakten Cazale uitermate geschikt voor rollen als de buitenstaander, de figuren die zijn gedoemd tot het spelen van de tweede viool. Het is dan ook niet vreemd dat de essentie van Cazale’s acteren lag in de reactie. In de blikken als hij denkt dat een ander hem niet ziet.

In 2009 maakte Richard Shepard een bijzondere documentaire over Cazale. Bijzonder omdat een hele reeks filmgrootheden als Gene Hackman, Al Pacino en Sidney Lumet er hun medewerking aan verleenden, maar vooral omdat ook de vrouw met wie hij van 1976 tot aan zijn dood een relatie had en over wie hij tegen Pacino zei: "I’ve met the greatest actress in the history of the world", toezegde: Meryl Streep. Streep praat in I Knew It Was You voor het eerst over hun relatie en de laatste periode van Cazale’s leven.

Wat opvalt wanneer collega’s over Cazale praten zijn twee dingen. Ze stellen allen dat hij de acteurs met wie hij speelde beter maakte. Pacino stelt zelfs dat er geen acteur is van wie hij meer heeft geleerd dan van Cazale. Dat de acteurs rond hem altijd uitblonken, komt omdat hij het vermogen had ze die ruimte te geven. Daarnaast roemen ze zijn durf om kwetsbaar te zijn. Hij speelde zonder uitzondering fragiele figuren, maar waar veel acteurs pogen de zwakte van een personage iets roemrijks mee te geven, daar deed Cazale dat niet. Hij speelde niet alleen de kwetsbaarheid, hij maakte zich kwetsbaar.

Een goed voorbeeld van Cazale’s aard als acteur is zijn rol in Dog Day Afternoon (één van onze Fijne FIlmklassiekers). Sidney Lumet’s film over een bankoverval die onverhoopt verandert in een gijzeling. Pacino speelt Sonny, de flamboyante van de twee, die de onderhandelingen aangaat met de FBI. Cazale speelt zijn handlanger, de zwijgzame en totaal onberekenbare Sal. Een rol die hij had kunnen aangrijpen om zich op de voorgrond te spelen, maar in plaats daarvan is hij als een schaduw op de achtergrond, alle ruimte biedend aan Pacino en zorgvuldig zijn momenten uitkiezend waarin hij naar voren treedt. Zoals in het onderstaande, geïmproviseerd, moment waar Lumet zo hard om moest lachen dat hij bang was dat hij de opname had verstoord.

De laatste film die Cazale maakte was The Deer Hunter, van Michael Cimino. Al voor de opnames was duidelijk dat Cazale longkanker had en niet lang meer te leven. De studio vond hem onverzekerbaar, want een garantie dat hij het einde van de opnames zou halen was er allerminst. Naar verluidt heeft Robert De Niro, die een hoofdrol in de film had, de studio met zijn eigen geld afbetaald om hem toch aan boord te krijgen. De scènes met Cazale werden als eerste gedraaid. Kort na die opnames en nog voor de première, overleed hij.

Niet lang na Cazale’s overlijden, veranderde het gezicht van Hollywood. Bijna alle studio’s werden onderdeel van grote mediacorporaties en langzaam verdween de auteurscinema naar de achtergrond ten gunste van formulefilms en blockbusters. Ongewild is Cazale symbool komen te staan voor een vergane glorietijd van Hollywood. Een decennium dat in artistiek opzicht een van de interessantste periodes was en een generatie acteurs en regisseurs voortbracht die nog altijd worden beschouwd als absolute grootmeesters in hun vak. Op een vreemde manier was John Cazale van dat decennium het middelpunt, als het oog van een storm, dat onopvallend en in stilte de krachten om zich heen versterkt.