100 jaar Orson Welles

Geplaatst: door Roy van der Lee

  • Geboortedatum6 mei 1915
  • GeboorteplaatsKenosha, Verenigde Staten
  • Bekende filmsThe Muppet Movie (1975), Casino Royale (1967), The Trial (1962), Touch of Evil (1958), Othello (1952), The Third Man (1949), The Lady from Shanghai (1947), Citizen Kane (1941)
  • AwardsEen Oscar, een ere-Oscar, een Gouden Palm en talloze nominaties voor andere prijzen.

2015 markeert het honderdste geboortejaar van Orson Welles, misschien wel de meest invloedrijke filmmaker aller tijden. Een geniale alleskunner wiens carrière na een vliegende start van alle kanten werd tegengewerkt. Mede daardoor geldt alleen zijn debuutfilm Citizen Kane nu als een absolute klassieker. Een portret van een zondagskind dat keer op keer met lege handen kwam te staan.

Niet lang na zijn geboorte had Welles al het talent om anderen te vermaken. Hij had aanleg voor poëzie, tekenen, schilderen, pianospelen, acteren en kende het werk van Shakespeare van buiten. Dat had hij deels van zijn moeder, die professioneel concertpianiste was. Lang heeft zij niet van het talent van haar zoon kunnen genieten. Ze overleed toen Welles pas acht jaar oud was. Ook diens vader kwam jong om het leven, waardoor Welles op zijn vijftiende als wees achterbleef.

Op school deed hij vervolgens zijn eerste ervaring op op het toneel. Daar vond hij zijn passie voor acteren. Met een diploma op zak, had hij de prestigieuze universiteiten voor het uitkiezen. Maar Welles nam een ander pad en meldde zich aan bij een toneelgezelschap in Ierland. Na wat bescheiden succesje probeerde hij als acteur aan de bak te komen in Engeland. Toen dat niet lukte, waagde Welles een poging als stierenvechter in Spanje en Marokko. Vele omwentelingen later slaagde hij er in 1934 in een klein rolletje te scoren in een Broadway-stuk. In hetzelfde jaar regisseerde hij ook zijn eerste korte film en ging hij aan de slag bij de radio.

Het is met een show op dat laatste medium dat de naam Orson Welles voor het eerst wereldnieuws werd. Als onderdeel van de groep Mercury Theater zendt hij tijdens Halloween 1938 een bewerking uit van het science-fiction-boek War of the Worlds. Welles probeert dat zo realistisch mogelijk te benaderen door het hoorspel te doen overkomen als een gewoon muziekprogramma dat onderbroken wordt door steeds meer verontrustende nieuwsberichten over aliens die zouden zijn geland in New Jersey. 

Talloze mensen dachten dat de stad écht werd aangevallen en vluchtten in paniek weg. Zelfs het leger werd opgeroepen om de marsmannetjes te bestrijden. De volgende ochtend stond Welles op de voorpagina's van alle kranten. Hij was een superster en kon een groot contract tekenen bij filmstudio RKO. Daar beloofden ze hem volledige artistieke vrijheid bij het maken van zijn eigen films.

Citizen Kane

Bij die filmstudio dienen zich de eerste grote tegenslagen uit zijn carrière aan. Zijn eerste project bleek direct te duur om te laten maken. De twee scripts die hij daarna schreef, werden nooit verfilmd. De film die hij wél maakte, zou gelijk de beroemdste uit zijn leven worden: Citizen Kane. Door veel critici gezien als de beste film ooit gemaakt. Volgens het lijstje van Sight and Sound hoeft Kane alleen Vertigo van Alfred Hitchcock voor zich te dulden.

Welles regisseerde, schreef het script, produceerde en speelde zelf de hoofdrol van de machtige krantenmagnaat Charles Foster Kane. In de film gaat een journalist na de dood van Kane op zoek naar diens levensverhaal. Bij verschillende mensen hoort hij steeds andere verhalen over de tycoon. Die niet-lineaire vertelstijl was destijds revolutionair.

En ook op technisch gebied was Citizen Kane zijn tijd ver vooruit. Met gebruik van grime bijvoorbeeld. Of met de introductie van deep focus, een techniek waardoor voorwerpen op de voorgrond én achtergrond in één shot scherp in beeld kunnen worden gebracht. Ook gebruikte Welles slimme kaders om zijn personages uit te lichten. Machtige mannen worden bijvoorbeeld van onder gefilmd om nog groter te lijken.

Het is bijna niet voor te stellen dat Welles op het moment dat hij de film maakte pas 25 jaar oud was en amper ervaring had met filmproducties, grote budgetten of regieklussen. Kane werd genomineerd voor negen Oscars, waarvan vier voor Welles. Hij won het beeldje voor beste originele scenario.

De film werd goed ontvangen door critici, maar deed het minder aan de bioscoopkassa's. Dat had grotendeels te maken met een boycot van William Randalph Hearst, een krantenmagnaat die zichzelf herkende in het personage van Kane en daar woest over was. Alle kranten en radiostations die onder zijn concern vielen, werd verboden ook maar een letter over de film te verspreiden.

Hearst wilde aanvankelijk zelfs zover gaan om voor RKO de kosten van de productie te betalen als hij de negatieven van de film mocht vernietigen. Door zijn inspanningen raakte Citizen Kane vrij snel na het uitkomen in de vergetelheid. Pas na de Tweede Wereldoorlog, toen de film ook Europa had bereikt, groeide de waardering voor het werk van Welles. 

Tegenslag na tegenslag

Door het uitblijven van financieel succes en de projecten die voor Kane al mislukt waren, nam het enthousiasme van RKO snel af. De artistieke vrijheid die Welles was beloofd, verdween als sneeuw voor zon tijdens zijn volgende klus: The Magnificent Ambersons. Van de versie van 148 minuten die de regisseur had gemaakt, bleven er bij de première nog maar 88 over. Zonder zijn medeweten had de studio enkele belangrijke scènes weggeknipt. De film werd een gigantische flop en Welles kreeg daar de schuld van. Hij werd ontslagen door de studio en als klap op de vuurpijl werd zijn script van Journey Into Fear zonder zijn medeweten door een ander verfilmd. 

Een film die wél van de grond kwam, was The Lady from Shanghai. Daarin speelde Welles naast zijn toenmalige vrouw, superster Rita Hayworth. Welles, die ook de regie deed, herschreef het script meerdere malen tijdens het filmen. Ook liet hij het haar van zijn vrouw kortknippen, tot woede van de studiobazen. Die vonden dat Hayworth daardoor haar sex-appeal verloor. Als goedmakertje moest de actrice dan maar een lied zingen in de film, om nog een beetje sexy over te komen. Ook deze film werd zonder Welles medeweten verminkt en liep uit op een teleurstelling. Mede door de chaotische opnames, vroeg Hayworth direct na afloop van het draaien de scheiding aan.

Gedesillusioneerd trok Welles eind jaren '40 daarom naar Europa, waar verschillende studio's hem nog wel een kans wilden bieden. Hij tekende voor de rol van de geheimzinnige Harry Lime, in de misdaadklassieker The Third ManDie film werd wereldwijd een hit. Hij zou het personage opnieuw gestalte geven tijdens een aantal radio-uitzendingen. Van het geld dat hij daarmee verdiende, financierde Welles zijn volgende regieklussen.

Ook daarbij liep de regisseur tegen talloze muren op. Het opnemen van zijn bewerking van Shakespeare's Othello duurde drie jaar. Het monteren duurde nog eens drie jaar, waarna de film flopte in de bioscopen. Mr. Arkadin, dat hij daarna maakte en deels was gebaseerd op het personage van Harry Lime, werd misschien wel zijn meest verminkte film. Andere projecten uit deze periode kwamen helemaal niet van de grond. Het bekendste voorbeeld is een bewerking van Don Quichot, waar Welles nog tientallen jaren mee zou worstelen.

Mede door alle frustraties was Welles vele kilo's aangekomen toen hij eind jaren '50 verbouwereerd terugkeerde naar Amerika. Hij zou er de rol spelen van de corrupte agent Hank Quilan in de film-noir Touch of Evil. Op aandringen van hoofdrolspeler Charlton Heston kreeg Welles echter ook de regie over de film. Touch of Evil was niet winstgevend en werd opnieuw gemonteerd door de studio, maar wordt desalniettemin gezien als één van de beste film-noirs uit de geschiedenis.

Welles stopte de film vol met memorabele shots, waarvan de eerste waarschijnlijk het bekendst is. Met één lange camerabeweging volgen we een paar mensen en vervolgens een auto die tot ontploffing wordt gebracht. Gezien de techniek van die tijd een verbluffende prestatie. Ook snijdt de film een interessante vraag aan over goed en kwaad. Valt het goed te praten om bewijs te planten bij levensgevaarlijke criminelen als je ze daardoor veroordeeld krijgt?

Nalatenschap

In 1962 verscheen van zijn hand nog het sterke The Trial, een bewerking van het boek van Franz Kafka. Een film die Welles later zou aanmerking als zijn beste prestatie. Anthony Perkins (Psycho) speelt daarin de hoofdrol. De laatste afgemaakte film die hij regisseerde werd Chimes at Midnight in 1965. Nadien dook hij nog wel met enige regelmaat op als acteur in andermans films. 

In de laatste jaren van zijn leven deed Welles nog wat stemmenwerk. Onder meer in de politie-serie Magnum P.I., de animatiefilm Transformers en zelfs bij de rockband Manowar. In 1985 overleed hij op 70-jarige leeftijd aan een hartaanval. Zijn as ligt uitgestrooid in het Spaanse plaatsje Ronda.

Welles liet heel wat werk na, afgemaakt of niet afgemaakt. Met de loop der jaren nam de waardering voor zijn films steeds meer toe. Als die er in zijn jongere jaren ook al was geweest, had hij waarschijnlijk veel meer klassiekers afgeleverd. Inmiddels wordt gepoogd om in dit jubileumjaar The Other Side of the Wind alsnog uit te brengen, een film die hij nooit afmaakte. Het is volgens IMDb al de vierde film waar hij na zijn dood nog als regisseur aan verbonden is. Ook met documentaires als Magician wordt zijn nalatenschap in leven gehouden.